Świąd jako reakcja organizmu na szereg bodźców.

Mechanizm chorobowy świądu jest bardzo złożony i bierze w nim udział zarówno obwodowy, jak również ośrodkowy układ nerwowy. Jeszcze do niedawna uważano, że świąd ma taki sam – jak ból – mechanizm przewodzenia. Badania dowodzą, iż mechanizm przewodzenia świądu i mechanizm przewodzenia bólu są jednak odrębne. Za świąd odpowiadają polimodalne włókna C, których wolne zakończenia w naskórku i górnej części skóry właściwej pełnią rolę nocyreceptorów. Receptory te mogą zostać pobudzone bezpośrednio (stymulacja mechaniczna, termiczna, elektryczna i chemiczna) oraz przez uwolnione mediatory. Do najważniejszych mediatorów zalicza się m.in. histaminę, serotoninę, wazoaktywny peptyd jelitowy oraz interleukiny. Mediatory, poprzez specyficzne receptory, bezpośrednio powodują świąd lub działają pośrednio poprzez uwolnienie histaminy.

Świąd skóry wywołany znikomym bodźcem mechanicznym

Ze świądem związane jest również zjawisko alloknezji, polegające na uwrażliwieniu włókien nerwowych na bodźce świądowe. W przypadku alloknezji nawet niewielkie bodźce, takie jak delikatny dotyk, mogą wywołać świąd. Alloknezję podtrzymuje drażnienie nerwów w miejscu wykwitów, hamują miejscowe środki znieczulające, a znacząco zmniejsza schłodzenie skóry.

Drapanie jako odpowiedź na świąd

Odpowiedzią na świąd jest drapanie lub inne drażnienie mechaniczne, mające na celu zahamowanie świądu lub zastąpienie świądu uczuciem bólu. Pacjenci najczęściej drapią obszary skóry, które mogą dosięgnąć ręką, dlatego niezmieniony pozostaje środkowy obszar pleców – tzw. objaw motyla. Z obserwacji klinicznych wynika, że pacjenci drapią się, używając kilku palców, wówczas na skórze można zauważyć równoległe przeczosy, z których jeden jest bardziej zaznaczony. Uszkodzone w wyniku drapania obszary skóry najpierw delikatnie krwawią, a następnie pokrywają się strupem. Przewlekłe drapanie czy pocieranie swędzącej skóry powoduje trwałe zmiany m.in. blizny, hiperpigmentację, odbarwienia, lichenifikację. Rzadko dochodzi do wtórnego zliszajowacenia wraz z wystąpieniem infekcji i zajęciem skóry otaczającej.

Diagnostyka i leczenie świądu

Diagnostyka świądu jest trudna, gdyż świąd jest często symptomem tzw. dyskretnych dermatoz, przebiegających z subtelnymi zmianami lub bez żadnych innych objawów. Może być również objawem innych chorób, zaburzeń metabolicznych oraz endokrynologicznych. Warto wiedzieć, że świąd może być objawem paraneoplastycznym, towarzyszyć anemii z niedoboru żelaza, jak również pierwszym objawem zakażenia wirusem HIV. Ponadto świąd mogą wywoływać czynniki psychogenne, takie jak strach, stres, przemęczenie czy zaburzenia psychiczne.

Właściwa diagnostyka świądu składa się z trzech elementów:
1) szczegółowego badania podmiotowego, uwzględniającego m.in. przebieg i nasilenie świądu, alergie oraz czynniki dodatkowe – jak gorączka, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, miesiączka czy ciąża,
2) szczegółowego badania skóry z uwzględnieniem miejsc, takich jak włosy, paznokcie, okolice narządów płciowych i błony śluzowej jamy ustnej,
3) badania ogólnego w kierunku potwierdzenia/wykluczenia objawów innych niż dermatologiczne chorób z towarzyszącym świądem.

W trakcie przewlekłego świądu towarzyszącego skórze niezmienionej chorobowo, w szczególnych przypadkach konieczne jest wykonanie badań laboratoryjnych krwi i moczu, niekiedy wykonanie biopsji skóry czy rezonansu magnetycznego.

Obecnie w leczeniu i łagodzeniu świądu stosowane są następujące metody terapeutyczne: leczenie miejscowe, leczenie ogólne, fototerapia i fotochemioterapia. W przypadku, gdy świąd jest objawem towarzyszącym schorzeniu podstawowemu, przede wszystkim należy leczyć chorobę podstawową.